حسین شهابی، سرپرست معاونت میراثفرهنگی، اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هرمزگان در یادداشتی نوشت: در تاریخ جنوب ایران، نامهایی وجود دارند که فراتر از یک کارگزار دولتی یا نویسنده، به حافظان هویت ملی تبدیل شدهاند. محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی، پژوهشگر، نویسنده، سفرنامهنویس و دولتمرد برجسته عصر قاجار و اوایل پهلوی، یکی از همین چهرههاست؛ شخصیتی که بخش مهمی از عمر خود را صرف شناخت، ثبت و روایت تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و مناسبات خلیج فارس و بنادر جنوبی ایران کرد.
آثار سدیدالسلطنه امروز از ارزشمندترین منابع پژوهشی درباره بندرعباس، بندرلنگه، جزایر ایرانی و سواحل خلیج فارس به شمار میرود و همچنان مرجع بسیاری از محققان است.
محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی، فرزند سرتیپ احمدخان، از خانوادهای اصالتاً اهل بندر کنگ بود. اودر ۲۳ رجب سال ۱۲۹۱ هجری قمری، برابر با ۱۲۴۹ خورشیدی، در بغداد چشم به جهان گشود و پس از سالها خدمت و پژوهش، در سال ۱۳۶۲ قمری، برابر با ۱۴ مرداد ۱۳۲۰ خورشیدی، در بندرعباس درگذشت. آرامگاه او امروز در محوطه امامزاده سید کامل بندرعباس قرار دارد و یادآور یکی از تأثیرگذارترین شخصیتهای علمی و اداری جنوب کشور است.
سدیدالسلطنه تحصیلات خود را نزد استادان برجسته زمان از جمله آقا سید جواد مجتهد یزدی، میرزا حسین اهرمی و ملا حسن کبکانی آغاز کرد و در کنار علوم سنتی، با علوم جدید نیز آشنا شد. او از محضر سید جمالالدین اسدآبادی بهره برد و بعدها نیز از درسهای ادیب پیشاوری استفاده کرد. این ترکیب از دانش کلاسیک و نگاه نو، شخصیت علمی متفاوتی از او ساخت که در آثارش بهخوبی نمایان است.
فعالیتهای اداری سدیدالسلطنه عمدتاً در بنادر و سواحل جنوبی ایران متمرکز بود. او در دوره قاجار و همچنین سالهای آغازین حکومت پهلوی، مسئولیتهای مهمی در بندرعباس و بندرلنگه برعهده داشت و از مدیران تأثیرگذار دولت در منطقه محسوب میشد. پدرش نیز سالها از سوی ناصرالدین شاه قاجار، حاکم بوشهر بود و همین پیشینه، نقش مهمی در آشنایی سدید با مسائل سیاسی و اقتصادی جنوب ایران داشت.
او تنها یک مدیر دولتی نبود؛ بلکه پژوهشگری دقیق و سفرنامهنویسی پرکار به شمار میرفت. سفرهای متعدد به تهران، مشهد، عتبات عالیات و دیگر شهرها، تجربههای ارزشمندی را برای او رقم زد که حاصل آن در مجموعه یادداشتهای «وقایع زمان» و سفرنامههایش ثبت شده است. این نوشتهها امروز از منابع مهم شناخت وضعیت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران در اواخر دوره قاجار به شمار میروند. سدیدالسلطنه بخش عمدهای از عمر خود را صرف مطالعه درباره خلیج فارس، دریای عمان، بنادر، جزایر، قبایل، تجارت دریایی و صنعت مروارید کرد. حاصل این تلاشها، دهها کتاب و رساله ارزشمند بود که برخی از آنها در زمان حیاتش منتشر شدند. کتاب «مفاتیح الادب فی تواریخ العرب» و «صید مروارید» یا «المناص فی احوال الغوص و الغواص» از مهمترین آثار چاپشده او هستند که اطلاعات کمنظیری درباره تاریخ اعراب، صید مروارید و زندگی غواصان خلیج فارس ارائه میکنند.
پس از درگذشت او نیز بخشی از آثارش با تلاش زندهیاد احمد اقتداری منتشر شد. کتاب «اعلام الناس فی احوال بندرعباس» با عنوان «بندرعباس و خلیج فارس» از جمله مهمترین این آثار است که هنوز یکی از منابع معتبر پژوهش درباره تاریخ بندرعباس محسوب میشود. افزون بر این، مجموعهای از نسخههای خطی، یادداشتها و رسالههای سدیدالسلطنه توسط مهندس ستایش، نوه دختری او، به کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران اهدا شد تا این میراث علمی برای آیندگان حفظ شود.
کارنامه اداری سدیدالسلطنه نیز سرشار از مسئولیتهای مهم بود؛ از نقشآفرینی در بازپسگیری بندرلنگه و طرد محمد بن خلیفه گرفته تا ریاست تذکره خلیج فارس، کفالت کارگزاری بنادر، همکاری با کنسولگری روسیه در جنوب ایران، معاونت حکومت بنادر و مدیریت امور بندرلنگه. او به دلیل خدمات خود، نشانهایی از دولت ایران، روسیه و فرانسه دریافت کرد که بیانگر جایگاه ویژهاش در عرصه دیپلماسی و مدیریت آن روزگار است.احمد اقتداری درباره او نوشته است که سدیدالسلطنه انسانی بلندهمت، خوشسخن، مهماننواز و وطندوست بود؛ شخصیتی که همواره از هویت ایرانی خلیج فارس دفاع میکرد و دغدغه حفظ تاریخ و فرهنگ این سرزمین را داشت. همین ویژگیها سبب شد آثار او تنها مجموعهای از اسناد تاریخی نباشند، بلکه به بخشی از حافظه تاریخی ایران تبدیل شوند.
امروز، با گذشت بیش از هشت دهه از درگذشت محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی، ارزش آثار و تحقیقات او بیش از گذشته آشکار شده است. پژوهشهای گسترده او درباره بندرعباس، بندرلنگه، تنگستان، عمان، مسقط، قشقاییها، اصطلاحات دریانوردی و تاریخ خلیج فارس، گنجینهای کمنظیر برای شناخت جنوب ایران به شمار میرود؛ میراثی که نشان میدهد یک پژوهشگر دلسوز چگونه میتواند با قلم خود، هویت یک سرزمین را برای همیشه در تاریخ ماندگار کند.
انتهای پیام/
نظر شما